संस्कृति: अर्थ र स्वरूप

रामकृष्ण तिमल्सिना

संस्कृति मानव समाजले समयको लामो प्रवाहमा सिर्जना गरेको सामूहिक जीवनपद्धति हो। यो जन्मजात जैविक गुण नभई सिकाइ, अभ्यास र सामाजिक अन्तरक्रियाबाट निर्मित बौद्धिक, भावनात्मक, व्यवहारिक र प्रतीकात्मक संरचना हो। एडवर्ड बी. टायलरले संस्कृति भनेको “ज्ञान, विश्वास, कला, नैतिकता, कानून, परम्परा र समाजको सदस्य भएर मानवले सिकेका सबै क्षमताहरूको जटिल समष्टि” हो भनी परिभाषित गरेका छन् (Tylor, 1871)। यसैलाई क्लिफोर्ड गीर्जले “मानिसले आफैँले बुनेका अर्थको जालो” को रूपमा वर्णन गर्दै संस्कृति भनेको मानव अनुभवलाई अर्थ दिन प्रयोग हुने व्याख्यात्मक संरचना हो भन्छन् (Geertz, 1973)। यस आधारमा संस्कृति केवल परम्परा वा बाह्य व्यवहारको संग्रह मात्र होइन; यो मान्छेको जीवनलाई अर्थ दिने, व्यवहारलाई निर्देशित गर्ने र समुदायलाई एकीकृत राख्ने अदृश्य तर शक्तिशाली संरचना हो।संस्कृति र धर्मबीचको सम्बन्ध गहिरो भए पनि दुवै एउटै होइनन्। संस्कृति अधिक व्यापक हुन्छ, धर्म त्यसको एउटा घटक मात्र। संस्कृति मानव जीवनका सम्पूर्ण आयामहरु-भाषा, कला, संगीत, पहिरन, भोजन, सामाजिक मूल्य, सत्तासंरचना, कानुनी प्रथा, पारिवारिक संरचना, नृत्य, अनुष्ठान-सबैलाई समेट्छ। धर्म भने आध्यात्मिक सत्य, ईश्वर, मोक्ष, आत्मा, नैतिक बाध्यता र अनुष्ठानिक अनुशासनसँग सम्बन्धित संरचना हो। Émile Durkheim ले धर्मलाई समाजले “पवित्र” ठानेका वस्तुहरूको चारैतिर निर्मित सामूहिक विश्वास र अभ्यासको श्रृंखला भनेर व्याख्या गर्दा (Durkheim, 1912), संस्कृति भने समग्र सामाजिक जीवनको चलायमान र परिवर्तनशील रूप रहेको देखिन्छ। धर्म प्रायः स्थिर मूल सिद्धान्तमा आधारित हुन्छ, तर संस्कृति निरन्तर गतिमा बदलिन्छ ।लोकाभ्यास, आधुनिकता, प्रविधि, सहरियापन, आर्थिक संरचना, जनसांख्यिक परिवर्तन, राज्यनीति लगायतका कारकले संस्कृतिलाई समय–समयमा नयाँ रूप दिन्छन्।

धर्म र संस्कृति भिन्न हुने अर्को महत्त्वपूर्ण बिन्दु भूगोल र ऐतिहासिकता हो। संस्कृति विशिष्ट भूभाग, जातीयता, भाषिक समूह, पर्यावरण र स्थानीय ऐतिहासिक स्मृतिको संयुक्त परिणाम हो, जबकि धर्म सीमा नाघ्ने सार्वभौम दाबी गर्छ। उदाहरणका लागि, जापानमा शिन्टो र बौद्ध परम्परासँग जोडिएर बनेको सांस्कृतिक जीवन अत्यन्त समृद्ध छ, तथापि आधुनिक जापानी समाजमा धार्मिक अभ्यास कमजोर भए पनि सांस्कृतिक पहिचान प्रबल छ, जसले “धर्मबिनाको संस्कृति” सम्भव छ भन्ने कुरालाई बल दिन्छ (Befu, 2001)। यसैगरी धेरै आदिवासी समुदायहरूमा आध्यात्मिक विश्वास छ, तर औपचारिक “धर्म” को संरचना छैन; उनीहरूको पहिचान मुख्यतः संस्कृतिबाटै बनेको हुन्छ (Smith, 1999)। यसरी धर्म संस्कृति भित्र अवस्थित खण्ड हो, तर संस्कृति धर्मभन्दा धेरै विस्तृत, परिवर्तनशील र सामाजिकरूपले सृजित हुन्छ।

संस्कृतिका संरचनागत घटकहरू भौतिक र अभौतिक दुवै तहमा फैलिएका हुन्छन्। भौतिक संस्कृति भन्नाले भवन, मूर्तिकला, पहिरन, घरायसी सामग्री, कृषि–उपकरण, भाँडाकुँडा, आधुनिक प्रविधि, सार्वजनिक संरचना, कला आधारभूत वस्तु आदिलाई जनाउँछ। अभौतिक संस्कृति भने मूल्य, आदर्श, अभिवादन शैली, विश्वास, परम्परा, अनुष्ठान, परिवार संरचना, सामाजिक भूमिका, प्रतीक, नीतिशास्त्र, अर्थबोध र भाषा हुन्। भाषा सांस्कृतिक स्मृतिको वाहक हो।यो मानिसले जगेर्ना गरेको ज्ञान, कविता, कथा, मिथक, इतिहास, वैज्ञानिक दृष्टि, सामूहिक भाव र सामाजिक व्यवहारको माध्यम हो। संरचनावादी मानवशास्त्री फर्डिनाण्ड डी सस्यूरको विचारमा भाषा केवल संचारको साधन होइन, वास्तविकता निर्माण गर्ने प्रणाली हो (Saussure, 1916), जसले संस्कृतिको केन्द्रिय भूमिका निर्वाह गर्दछ। कला साहित्य, संगीत, नृत्य, चित्रकला, लोककथा र नाट्य परम्पराले समुदायको सौन्दर्यबोध, ऐतिहासिक स्मृति र भावनात्मक संसारलाई निरन्तरता दिन्छ। सामाजिक संस्थाहरू-परिवार, शिक्षा, राजनीति, अर्थतन्त्र र कानुनी संरचना-समुदायका नियम, भूमिका र व्यवहारलाई दीर्घकालीन स्थायित्व दिन्छन्।

तुलनात्मक रूपमा हेर्दा पश्चिमी मानवशास्त्रीय दृष्टिकोणले संस्कृतिलाई वैज्ञानिक विश्लेषण, अवलोकन र कार्यात्मक अनुकूलनको दृष्टिले बुझ्छ। ब्रोनिस्लाव मालिनोस्कीले संस्कृति समाजको आवश्यकता पूरा गर्ने functional संरचना हो भनेका छन् (Malinowski, 1944), जबकि फ्रान्ज बोआसले संस्कृतिहरूको समान मूल्य र स्वतन्त्र विकासको सिद्धान्त (cultural relativism) प्रस्तुत गरे (Boas, 1940)। पूर्वी सोचमा संस्कृति सभ्यताको निरन्तरता हो जसमा नैतिकता, कर्तव्य, सौन्दर्यबोध र आध्यात्मिकताको संयोजन हुन्छ। भारतीय परम्परामा संस्कृति (संस्कार आधारित refinement) मानवमनको शुद्ध अभ्यास, कर्तव्य, धर्म, काव्य, संगीत र जीवन-नैतिकताको संयुक्त साधना हो (Radhakrishnan, 1952)। चिनियाँ परम्परामा कन्फ्युसियसले प्रस्ताव गरेको सदाचार, सामाजिक समरसता (he), आचारसंहिता (li) र परिवार केन्द्रित मूल्यहरू संस्कृति निर्माणको केन्द्र हुन् (Confucius, trans. 1997)। जापानी संस्कृति समूह पहिचान, सौन्दर्यबोध, आत्म अनुशासन र “वा”सामाजिक सामंजस्यमा आधारित छ (Benedict, 1946)।

इस्लामी संस्कृतिमा धर्म सांस्कृतिक जीवनको केन्द्रबिन्दु हो, तर धर्मकै भित्र विविध सांस्कृतिक रूप देखिन्छ -अरबी, पर्सियन, टर्कि, अफ्रिकन र दक्षिण एशियाली इस्लामी संस्कृतिहरू आफ्नै विशिष्ट कला, वास्तुकला, पोशाक, संगीत, साहित्य र शास्त्रीय परम्परा राख्छन् (Hodgson, 1974)। आदिवासी संस्कृतिहरूमा प्रकृतिसँगको आत्मीयता, सामुदायिक निर्णय प्रणाली, मौखिक इतिहास, प्रकृति, अनुष्ठान र भूमि अधिकारको चेतना मूल आधार हो। आधुनिक विश्वमा भने संस्कृति “ग्लोबल” र “लोकल” को संयोजनबाट निर्मित नयाँ स्वरूपमा परिणत हुँदैछ, जसलाई रोबर्टसनले “glocalization” को अवधारणाबाट स्पष्ट पारेका छन् (Robertson, 1995)। सामाजिक सञ्जाल, डिजिटल सामग्री, लोकप्रिय संस्कृति, प्रवास अनुभव र बहुसांस्कृतिक शहरहरूले संस्कृतिलाई नयाँ गतिशीलता दिएका छन्।

यसरी विश्लेषण गर्दा संस्कृति मानव जीवनको समग्र आत्मा हो।बुद्धि, अनुभव, व्यवहार, भावनात्मक जगत, सामूहिक स्मृति र भविष्य प्रति अपेक्षाको संयोजित रूप। धर्म भने त्यस समग्र जीवनको आध्यात्मिक आयाम हो, जसले अर्थ, नैतिकता र मोक्ष जस्ता प्रश्नको उत्तर दिन खोज्छ। संस्कृतिले धर्मलाई अभिव्यक्ति, भाषा, प्रतीक, परम्परा र सामाजिक संरचना प्रदान गर्छ; धर्मले संस्कृतिलाई नैतिक दिशा र आध्यात्मिक गहिराइ दिन्छ। तर संस्कृति धर्मभन्दा व्यापक, परिवर्तनशील र सामाजिक निर्माणको पहिलो आधार हो। धर्म बिना संस्कृति फस्टाउन सक्छ, तर संस्कृति बिना धर्म अवस्थित रहन सक्दैन, किनकि प्रत्येक धर्मले आफ्नो अर्थ सांस्कृतिक माध्यममै व्यक्त गर्छ। यसरी संस्कृति अर्थात् मानवीय अनुभवको पूर्णता हो, धर्म त्यस पूर्णताको अन्तर्यात्रा हो।एकले बाहिरी स्वरूप दिन्छ, अर्काले आन्तरिक दिशा ।

References

Befu, H. (2001). Hegemony of homogeneity: An anthropological analysis of Nihonjinron. Trans Pacific Press.

Benedict, R. (1946). The chrysanthemum and the sword. Houghton Mifflin.

Boas, F. (1940). Race, language and culture. University of Chicago Press.

Confucius. (1997). The Analects (D. C. Lau, Trans.). Penguin Classics. (Original work published ca. 500 BCE)

Durkheim, E. (1912). The elementary forms of religious life. Allen & Unwin.

Geertz, C. (1973). The interpretation of cultures. Basic Books.

Hodgson, M. (1974). The venture of Islam (Vols. 1-3). University of Chicago Press.

Malinowski, B. (1944). A scientific theory of culture. University of North Carolina Press.

Radhakrishnan, S. (1952). The Hindu view of life. George Allen & Unwin.

Robertson, R. (1995). Glocalization: Time–space and homogeneity–heterogeneity. In Global modernities (pp. 25-44). Sage.

Saussure, F. de. (1916). Course in general linguistics. Duckworth.