अरुण राज सुमार्गी । नेपाल अहिले एउटा महत्वपूर्ण मोडमा उभिएको छ। एकातिर विश्व बजारमा सस्तो र आकर्षक उत्पादनले भरिएको अवस्था छ, जहाँ चीन जस्ता देशहरूले आफ्नो उत्पादन विश्वभर फैलाएका छन्। अर्कोतिर दक्षिण मा विसाल देस भारत छ ।  हामी जस्तो सानो देश अझै पनि दैनिक उपभोगका धेरै सामानका लागि बाह्य देस को उत्पादन मा  निर्भर छौं।

यस्तो अवस्थामा नयाँ सरकार गठन हुनु र जनतामा नयाँ आशा पलाउनु स्वाभाविक हो। तर यो आशालाई केवल भाषणमा सीमित राखेर होइन, व्यवहारमा उतारेर मात्र परिणाम दिन सकिन्छ। यसको लागि नेपालले उत्पादनमुखी अर्थतन्त्रतर्फ स्पष्ट रूपमा अघि बढ्नुपर्छ।

आत्मनिर्भरता तर्फ सानो तर बलियो सुरुवात गर्न सकिन्छ।

औद्योगिक विकास भन्नासाथ ठूला कारखाना र मेसिनको कल्पना गरिन्छ। तर नेपाल जस्तो देशका लागि सबैभन्दा पहिलो र महत्वपूर्ण कुरा भनेको दैनिक उपभोगका वस्तुमा आत्मनिर्भर हुनु हो।

हामीले दैनिक रूपमा खाने चामल, दाल, तरकारी, दूध, अण्डा जस्ता वस्तुहरू धेरैजसो आफ्नै देशमा उत्पादन गर्न सक्ने क्षमता राख्छौं। तर समस्या उत्पादनमा होइन, व्यवस्थापन र बजारमा छ। किसानले उत्पादन गर्छ, तर उचित मूल्य पाउँदैन। उपभोक्ताले महँगोमा किन्छ, तर किसानलाई फाइदा पुग्दैन। यसको मुख्य कारण हो—बिचौलिया प्रणाली।

यसलाई सुधार्न स्थानीय सरकारले “प्रत्यक्ष बिक्री केन्द्र” स्थापना गर्न सक्छ। जहाँ किसानले सिधै आफ्नो उत्पादन ल्याएर बेच्न पाउँछ। यसले किसानको आम्दानी बढाउँछ र उपभोक्ताले पनि सस्तोमा गुणस्तरीय सामान पाउँछ।

सानो उदाहरण प्रस्तुत गरेको छु यो यउटा प्रतिनीधी भावना हो तरकारी बजारको परिवर्तन को लागी यस्लाई टुल्स को रुप मा प्रयोग गर्न सकिन्छ।

मानौं, कुनै गाउँमा ५० जना किसान छन्, जसले तरकारी उत्पादन गर्छन्। अहिले उनीहरूले आफ्नो उत्पादन बिचौलियालाई बेचिरहेका छन्। बिचौलियाले त्यो तरकारी शहरमा लगेर महँगोमा बेचिरहेको छ।

यदि त्यही गाउँपालिकाले एउटा “स्थानीय तरकारी बिक्री केन्द्र” खोल्यो भने के हुन्छ?

किसानले सिधै बजार पाउँछ।

उपभोक्ताले सस्तो र ताजा सामान पाउँछ।

गाउँमै पैसा घुम्न थाल्छ।

रोजगारी सिर्जना हुन्छ।

यो सानो परिवर्तनले ठूलो आर्थिक प्रभाव पार्न सक्छ। यही मोडेललाई देशभर विस्तार गर्न सकिन्छ।

लधु  उद्योग गाउ ॥ गाउँमै रोजगारी

नेपालको धेरै जनसंख्या गाउँमा बस्छ। तर रोजगारीका अवसर नहुँदा युवा विदेश जान बाध्य छन्। यदि गाउँमै साना उद्योग खोल्न सकियो भने यो अवस्था परिवर्तन हुन सक्छ।

“Micro Industrial Village Model” अर्थात् ग्रामस्तरमा साना उद्योग स्थापना गर्ने योजना नेपालका लागि अत्यन्त उपयुक्त छ।

यस अन्तर्गत:

अचार, जुस, दही, घ्यू, सुकुटी जस्ता खाद्य वस्तु उत्पादन॥हस्तकला, कपडा, घरेलु सामग्री निर्माण

स्थानीय स्रोतमा आधारित उद्योग

यस्ता उद्योगले ठूलो लगानी माग्दैनन्, तर धेरैलाई रोजगारी दिन सक्छन्।

उत्पादन र बजारलाई जोड्ने आवश्यकता॥

उत्पादन मात्र गरेर पुग्दैन, त्यसलाई बजारसम्म पुर्‍याउनु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। अहिले नेपालमा उत्पादन र बजारबीच ठूलो दूरी छ।

यसलाई समाधान गर्न:

प्रदेश स्तरमा “कलेक्शन सेन्टर” स्थापना॥

जिल्लागत उत्पादनको ब्रान्डिङ ॥

ढुवानी र भण्डारणको राम्रो व्यवस्था ॥

यसले किसान र उद्योगलाई सिधै राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँग जोड्न मद्दत गर्छ।

साना उद्योगको ठूलो योगदान ॥।

नेपालको अर्थतन्त्रमा साना तथा लघु उद्योगको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। यिनीहरूले कम लगानीमा छिटो परिणाम दिन सक्छन्।

यदि हजारौं साना उद्योग सञ्चालनमा आए भने:॥

रोजगारी बढ्छ॥

आयात घट्छ ॥

निर्यात बढ्ने सम्भावना हुन्छ ॥

यसले अन्ततः GDP मा सकारात्मक प्रभाव पार्छ।

विदेशी निर्भरता घटाउने उपाय

हामीले धेरैजसो दैनिक प्रयोगका सामान विदेशबाट ल्याइरहेका छौं—लत्ताकपडा, जुत्ता, खाद्यान्न, इलेक्ट्रोनिक सामग्री आदि।

यदि यस्ता वस्तुहरू क्रमशः देशमै उत्पादन गर्न थालियो भने:

विदेशी मुद्रा बचत हुन्छ॥

आन्तरिक उद्योग बलियो हुन्छ॥

देशको अर्थतन्त्र मजबुत बन्छ॥

सरकारले यसका लागि:

करमा छुट॥

सहुलियत ऋण॥

प्राविधिक तालिम॥

सेवा क्षेत्र पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण

उद्योग भनेको केवल वस्तु उत्पादन मात्र होइन। सेवा क्षेत्र पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।

पर्यटन, शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, जस्ता क्षेत्रमा ठूलो सम्भावना छ।यदि यी क्षेत्रलाई गुणस्तरीय बनाइयो भने विदेशी नागरिक नेपाल आउँछन् र यहाँ खर्च गर्छन्। यसले विदेशी मुद्रा भित्र्याउँछ।

तीन तहको सरकारबीच समन्वय प्राथमीक चरण मै गर्नु पर्छ त्यस को लागी कानुन मा जेजती वाधाहरु पुरानो कानुन मै छ हाम्रो । नेपालमा संघ, प्रदेश र स्थानीय सरकार छन्। तर धेरैजसो योजना समन्वयको अभावमा सफल हुन सकेका छैनन्।

औद्योगिक विकासका लागि:

संघले नीति बनाउने ॥

प्रदेशले समन्वय गर्ने ॥

स्थानीय सरकारले कार्यान्वयन गर्ने ॥

स्पष्ट जिम्मेवारी आवश्यक छ।

सबै तहले एउटै लक्ष्य लिएर काम गरे मात्र सफलता सम्भव हुन्छ।

जनविश्वास निर्माण: सबैभन्दा ठूलो पूँजी

कुनै पनि योजना सफल हुन जनताको विश्वास आवश्यक हुन्छ।पारदर्शी काम गर्छ॥

नीतिको सही कार्यान्वयन गर्छ ॥

भ्रष्टाचार नियन्त्रण गर्छ॥

यसो गर्न सकीयो भने जनताले पनि सहयोग गर्छन्।

जनताको विश्वास नै विकासको सबैभन्दा ठूलो आधार हो।

अब काम गर्ने समय

नयाँ सरकारसँग अवसर छ—जनताको आशालाई उपलब्धिमा बदल्ने।

उत्पादनलाई प्राथमिकता दिन्छ॥

साना उद्योगलाई प्रोत्साहन गर्छ ॥

गाउँमै रोजगारी सिर्जना गर्छ॥

विदेशी निर्भरता घटाउँछ॥

यती भयो भने छोटो समयमै ठूलो परिवर्तन सम्भव छ।

अब हामीले बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने, विकास ठूला योजनाबाट मात्र होइन, साना तर प्रभावकारी कदमबाट सुरु हुन्छ।

त्यसैले अबको बाटो स्पष्ट छ—

“आफ्नो उत्पादन बढाऔं, आफ्नै बजार मजबुत बनाऔं, र आत्मनिर्भर नेपाल निर्माण गरौं।”

सुमार्गी, (सामाजिक विश्लेषक तथा समावेशी विकास अभियन्ता)