रामकृष्ण तिमल्सिना ।

माइन्डफुलनेस आजको विश्वमा मानसिक स्वास्थ्य, नेतृत्व विकास, शिक्षा, चिकित्सा र शासन प्रणालीसम्म फैलिएको एक चर्चित अवधारणा बनेको छ। तर यसको आधुनिक लोकप्रियता भन्दा धेरै पहिलेदेखि यो अवधारणा आत्मबोध, दुःख निवृत्ति र चेतनाको शुद्धीकरणसँग गहिरो रूपमा जोडिएको थियो। माइन्डफुलनेसलाई केवल मानसिक व्यायामका रूपमा बुझ्नु यसको ऐतिहासिक र दार्शनिक गहिराइलाई अधुरो बनाउनु हो। यस अध्यायमा माइन्डफुलनेसको शास्त्रीय उत्पत्ति, यसको मूल सारतत्त्व र आधुनिक विज्ञानसँगको तुलनात्मक अध्ययन प्रस्तुत गरिएको छ।

१. दार्शनिक उत्पत्ति र परम्परागत आधार

माइन्डफुलनेसको मूल स्रोत प्राचीन भारतीय चिन्तन परम्परा हो। पालि भाषामा प्रयोग हुने सति शब्दको अर्थ स्मरण, सजगता र चेतनाको निरन्तर उपस्थिति हो। बुद्ध दर्शनमा यो आर्य अष्टाङ्गिक मार्गको एक आधारस्तम्भ हो, जसलाई सम्यक् स्मृति भनिन्छ। सतिपट्ठान सुत्तमा शरीर, वेदना, चित्त र धम्मको सजगतापूर्वक अवलोकनलाई दुःख निवृत्तिको प्रत्यक्ष मार्गका रूपमा वर्णन गरिएको छ (Bodhi, 2011)।

तर माइन्डफुलनेस बुद्ध दर्शनबाट सुरु भएको अवधारणा मात्र होइन। उपनिषदहरूमा वर्णित साक्षीभाव अर्थात् अनुभवको द्रष्टा बनेर रहने चेतन अवस्था नै माइन्डफुलनेसको दार्शनिक पूर्वरूप हो। बृहदारण्यक र कठ उपनिषद्मा आत्मालाई द्रष्टा र अनुभवलाई दृश्यका रूपमा विभाजन गरिएको छ, जुन आधुनिक भाषामा भन्नुपर्दा मेटा अवेयरनेसको अवस्था हो (Radhakrishnan, 1953)।

भगवद्गीतामा कर्म गर्दै पनि आसक्ति र प्रतिक्रिया रहित सजगताको अभ्यासलाई योगको सर्वोच्च रूप मानिएको छ, जसले माइन्डफुलनेसलाई ध्यानकक्षमा सीमित नराखी जीवन व्यवहारमा उतार्छ (Gita 2:48)।

यसरी परम्परागत सन्दर्भमा माइन्डफुलनेस कुनै मूल्य निरपेक्ष अभ्यास होइन, बरु शील, समाधि र प्रज्ञाको समन्वय हो।

२. माइन्डफुलनेसको सारतत्त्व

माइन्डफुलनेसको सार वर्तमान क्षणमा उद्देश्यपूर्ण, स्पष्ट र गैर निर्णयात्मक चेतना हो। यसले मनको स्वचालित प्रतिक्रिया प्रणालीलाई अवलोकनको दायरामा ल्याउँछ। विचार, भावना र संवेदनालाई दबाउने होइन, तिनको उत्पत्ति, प्रवाह र क्षयलाई साक्षी भावमा देख्नु नै यसको आत्मा हो।

परम्परागत दर्शनमा माइन्डफुलनेस काम, क्रोध, लोभ र मोहजस्ता वृत्तिहरूलाई चेतनाको प्रकाशमा राख्ने उपाय हो। यिनलाई न त दमन गरिन्छ न त पोषण, बरु अवलोकनमार्फत तिनको प्रभाव स्वतः क्षीण हुन्छ। यसैले माइन्डफुलनेस आत्मसंयमको सहज मार्ग हो, जबरजस्ती नैतिक अनुशासन होइन।

३. आधुनिक विज्ञानमा माइन्डफुलनेस

आधुनिक विज्ञानले माइन्डफुलनेसलाई मुख्यतः स्नायुविज्ञान र मनोविज्ञानको दृष्टिकोणबाट अध्ययन गरेको छ। जोन कबाट जिनले विकास गरेको Mindfulness Based Stress Reduction (MBSR) कार्यक्रमपछि यस क्षेत्रमा वैज्ञानिक अनुसन्धान तीव्र भएको देखिन्छ (Kabat-Zinn, 1994)।

स्नायुविज्ञानका अध्ययनहरूले माइन्डफुलनेस अभ्यासले मस्तिष्कको प्रिफ्रन्टल कोर्टेक्स सक्रियता बढाउने र एमिग्डालाको अत्यधिक प्रतिक्रिया घटाउने देखाएका छन्। यसले भावनात्मक नियन्त्रण, निर्णय क्षमता र सहानुभूति बढाउँछ (Davidson & Goleman, 2017)।

त्यस्तै, दीर्घकालीन माइन्डफुलनेस अभ्यासले डिफल्ट मोड नेटवर्कको अतिसक्रियता घटाउँछ, जुन नेटवर्क अत्यधिक आत्मकेन्द्रित सोच र चिन्तासँग सम्बन्धित मानिन्छ (Brewer et al., 2011)।

मनोविज्ञानमा माइन्डफुलनेसले अवसाद, चिन्ता र तनाव न्यूनीकरणमा प्रभावकारी भूमिका खेलेको प्रमाणित भएको छ। यहाँ माइन्डफुलनेसलाई attention regulation र emotional regulationको वैज्ञानिक मोडेलमा व्याख्या गरिएको छ (Baer, 2003)।

४. परम्परागत दर्शन र आधुनिक विज्ञानबीच तुलना

परम्परागत दर्शनमा माइन्डफुलनेसको लक्ष्य मुक्ति र आत्मबोध हो, जबकि आधुनिक विज्ञानमा यसको लक्ष्य प्रायः कल्याण, उत्पादकत्व र मानसिक स्वास्थ्यमा सीमित देखिन्छ। तर दुवै दृष्टिकोणबीच गहिरो समानता पनि छ।

जहाँ बुद्ध दर्शनले दुःखको मूल कारण अविद्या र तृष्णा ठान्छ, त्यहाँ आधुनिक मनोविज्ञानले दुःखको कारण स्वचालित नकारात्मक सोच र अनियन्त्रित भावनात्मक प्रतिक्रिया ठान्छ। दुबै समाधानको उपाय चेतन अवलोकन नै हो।

वेदान्तको साक्षीभाव र स्नायुविज्ञानको meta-awareness अवधारणा कार्यात्मक रूपमा लगभग समान देखिन्छ, यद्यपि भाषिक र दार्शनिक लक्ष्य फरक छन्।

यसर्थ, आधुनिक विज्ञान माइन्डफुलनेसको प्रभाव पुष्टि गर्ने साधन बनेको छ, जबकि परम्परागत दर्शन यसको अन्तिम उद्देश्य स्पष्ट गर्ने आधार हो।

५. निष्कर्ष

माइन्डफुलनेस कुनै नयाँ फेशन वा केवल उपचार विधि होइन। यो हजारौँ वर्षदेखि विकसित भएको चेतनाको अनुशासन हो, जसले मानिसलाई प्रतिक्रियात्मक जीवनबाट उत्तरदायी र सचेत जीवनतर्फ डोर्याउँछ। आधुनिक विज्ञानले यसको उपयोगितालाई प्रमाणित गरेको छ, तर यसको पूर्ण अर्थ तब मात्र प्रकट हुन्छ जब यसलाई नैतिकता, विवेक र आत्मबोधसँग जोडेर बुझिन्छ।

यसरी माइन्डफुलनेस पूर्वीय दर्शन र आधुनिक विज्ञानबीचको एक सशक्त सेतु हो, जसले मानिसलाई बाह्य प्रगति र आन्तरिक परिपक्वताको सन्तुलन सिकाउँछ।

सन्दर्भ सूची  Baer, R. A. (2003). Mindfulness training as a clinical intervention: A conceptual and empirical review. Clinical Psychology: Science and Practice, 10(2), 125–143.

Bodhi, B. (2011). The Noble Eightfold Path: Way to the End of Suffering. Buddhist Publication Society.

Brewer, J. A., Worhunsky, P. D., Gray, J. R., Tang, Y. Y., Weber, J., & Kober, H. (2011). Meditation experience is associated with differences in default mode network activity and connectivity. Proceedings of the National Academy of Sciences, 108(50), 20254–20259.

Davidson, R. J., & Goleman, D. (2017). Altered traits: Science reveals how meditation changes your mind, brain, and body. Penguin Random House.

Kabat-Zinn, J. (1994). Wherever you go, there you are: Mindfulness meditation in everyday life. Hyperion.

Radhakrishnan, S. (1953). Indian Philosophy (Vol. 1). George Allen & Unwin. तिमल्सिना सर्वोच्च अदालतको पुर्व रजिस्ट्रार र समावेशी आयोगको पुर्व अध्यक्ष हुनुहुन्छ ।