रामकृष्ण तिमल्सिना 

वेद मानव सभ्यताको प्राचीनतम चेतनाले जन्माएको ज्ञानसम्पदा हो, जसको निर्माण कुनै एक क्षणमै भएको होइन, बरु हजारौँ वर्षको अनुभव, साधना र भाषिक सांस्कृतिक परिष्कारबाट क्रमशः विकसित भएको हो। इ.पू. ३००० देखि इ.पू. १२०० बीचको कालखण्डलाई सामान्यतया वैदिक युग मानिन्छ, तर वैदिक भाषाशास्त्र तथा पुरातत्वीय अध्ययनहरूले यसका जरा यसभन्दा पनि धेरै पुरानो मौखिक सांस्कृतिक परम्परामा रहेको सिद्ध गर्छन् (Witzel, 1995)। यस दीर्घ यात्रामा वेद केवल धार्मिक मन्त्रहरूको सङ्ग्रह बनेनन्, उनीहरू मानवीय चेतनाको विभिन्न तहमा पुगेर प्रकृति, ब्रह्माण्ड, समाज, शासन,ज्ञान, स्वास्थ्य र अध्यात्मका आधारभूत सिद्धान्तहरू प्रस्तुत गर्ने एक विशद ज्ञानसंहिता बने।

ऋग्वेद सबैभन्दा पुरानो वेदका रूपमा मानिन्छ, जसको प्रारम्भिक संरचना इ.पू. १५००-१२०० को आसपास स्थिर भएको अनुमान गरिएको छ। यसका सूक्तहरूमा सामाजिक संरचना, प्रकृतिको रहस्य, अग्नि, इन्द्र, वरुणजस्ता देवताहरूको अभिव्यक्ति र ‘ऋत’ नामक ब्रह्माण्डीय नियमको केन्द्रिकरण पाइन्छ। ऋत अर्थात् सृष्टिलाई चलाइरहने सनातन नियम आज पनि प्राकृतिक विज्ञान र दार्शनिक विमर्शमा सुसंगत रहिरहने एक महत्वपूर्ण अवधारणा हो (Jamison & Brereton, 2014)। ऋग्वेदले प्रकृतिलाई देवीय सत्ता होइन, चेतनासम्पन्न शक्तिको जटिल संयोजनका रूपमा देखाउँछ। बिहानको उषा, वर्षाको चक्र, बिजुली, अन्न उत्पादन, युद्ध र सहकार्य-यी सबै ऋग्वेदीय समाजको रहनसहनका जिउँदा चित्र हुन्।

सामवेद ऋग्वेदकै मन्त्रहरूबाट बनेको भए पनि यसको उद्देश्य भिन्न छ। इ.पू. १२००-१००० को बीचमा यसको सङ्गीतात्मक परिष्करण सम्पन्न भएको मानिन्छ, जहाँ मन्त्रका ध्वनिभित्र लुकेको कम्पन, लय र अनुनादलाई आध्यात्मिक साधनाको रूपमा विकसित गरिएको छ। सामवेद मानव इतिहासको सबैभन्दा पुरानो सङ्गीत शास्त्रीय परम्परा हो, जसले ध्वनिको शक्ति चेतनामा कसरी प्रभाव पार्छ भन्ने अत्यन्त वैज्ञानिक ढंगले प्रस्तुत गर्छ। सामवेदमा ध्वनि कर्मभन्दा महत्त्वपूर्ण मानिन्छ, किनकि ऋषिहरूको विश्वासमा ध्वनिले ब्रह्माण्डसँगको सीधा सम्बन्ध सक्रिय गर्छ (Gonda, 1975)। यही कारण सामगान यज्ञको आत्मा मानिन्छ, जहाँ स्वरहरू नै प्रार्थना बन्छन्।

यजुर्वेद वैदिक समाजको व्यवहारिक संरचनालाई आधार दिने ग्रन्थ हो। इ.पू. १०००-८०० को आसपास यसको सङ्गठन पूर्ण भएको मानिन्छ। यसले यज्ञीय विधिलाई शास्त्रीय रूपमा व्यवस्थित गर्छ-कसरी आहुति दिने, कुन कर्मको दार्शनिक अर्थ के हो, पुरोहितीय अनुशासन कस्तो हुनुपर्छ, र समाज व्यवस्था कसरी कर्ममार्गद्वारा सुरक्षित रहन्छ। शुक्ल र कृष्ण यजुर्वेदका दुई धाराहरूले कर्मलाई केवल विधि होइन, नैतिक सामाजिक कर्तव्यको रूपमा प्रस्तुत गर्छन्। यसअन्तर्गत ‘धर्म’ खालि धार्मिक धारणालाई जनाउँदैन, तर समाजलाई सन्तुलित राख्ने पूर्ण नैतिकता, कर्तव्यबोध र व्यवहारिक संयमलाई सूचित गर्छ (Radhakrishnan, 1953)।

अथर्ववेद पछिल्ला वेदहरूमध्ये अन्तिम विकसित भएको हो, जसको पूर्णता इ.पू. ९००-७०० को आसपास मानिन्छ (Bloomfield, 1899)। यसलाई अक्सर ‘लोकवेद’ वा ‘प्रयोजन वेद’ पनि भनिन्छ, किनकि यसमा समाजका दैनन्दिन समस्या समाधानदेखि स्वास्थ्य, रोग निवारण, औषधीय जडीबुटी, मनोवैज्ञानिक उपचार, शान्ति प्रार्थना, राजनैतिक संरक्षण र सुरक्षा सम्बन्धी मन्त्रहरू समावेश छन्। यसले मानवीय जीवनका दुःख, भय, रोग, शत्रुता, अन्धविश्वास तथा सामाजिक तनावहरूसँग लड्ने मार्ग सिकाउँछ। खासगरी मनोवैज्ञानिक उपचार र जडीबुटीको प्रयोग सम्बन्धी सूचनाले आधुनिक चिकित्सा-विज्ञानलाई प्रेरणा दिएको स्वीकार गरिन्छ।

चारै वेदहरूलाई एकीकृत रूपमा हेर्दा तिनीहरूको उद्देश्य मानव जीवनलाई आध्यात्मिक, बौद्धिक, सामाजिक र व्यवहारिक चारै तहमा सन्तुलित बनाउनु हो। ऋग्वेदले अस्तित्वको मौलिक सत्य उद्घाटन गर्छ, सामवेदले चेतनामा ध्वनिको शक्ति जगाउँछ, यजुर्वेदले कर्मलाई अनुशासन र विधिसँग बाँध्छ र अथर्ववेदले जीवनका चुनौतीहरूसँग व्यवहारिक मार्गदर्शन प्रदान गर्छ। यसै कारण वेदहरू केवल धार्मिक अनुष्ठानका आधारग्रन्थ नभई सभ्यताको दार्शनिक आधार, सामाजिक संरचना, राजनीतिक सोच, चिकित्सा, कृषि, खगोल र भाषिक विकासका मूल स्रोतका रूपमा पनि प्रतिष्ठित छन्

ब्राह्मण, संहिता, आरण्यक र उपनिषद् :

वेदहरूको विकास र विस्तार केवल मन्त्रसंग्रहमा सीमित रहेन; समय, समाज र चेतनाको परिपक्वतासँगै ती मन्त्रहरूको अर्थ, प्रयोग, दार्शनिक गहिराइ र आध्यात्मिक लक्ष्य पनि क्रमशः रूपान्तरण हुँदै गए। यसै ऐतिहासिक विकासक्रमका चरणहरूलाई ब्राह्मण, संहिता, आरण्यक र उपनिषद् नामक चार प्रमुख रूपहरूमा बुझ्न सकिन्छ। यी रूपहरूले वेदको बाहिरी विधि-कर्मदेखि मौन अन्तर्मन सम्मका सबै तहहरूको यात्रा देखाउँछन्। वैदिक युगको प्रारम्भिक चरणमा मन्त्र - कर्म केन्द्रमा थियो भने पछि विश्लेषण, व्याख्या, ध्यान, अनुभूति र दार्शनिक प्रश्नहरूले प्राथमिकता ओगट्दै गए। यही ज्ञान विस्तारको यात्रा नै हिन्दू बौद्धिक परम्पराको मेरुदण्ड हो।

संहिताहरू वेदको सबैभन्दा प्राचीन र मूल संरचना हुन्। चारै वेदका मन्त्रहरू मिलेर बनेका यी सङ्ग्रहहरू मन्त्रकाव्यको स्वरूपमा व्यवस्थित छन्। संहिताले प्रकृति, देवता, ब्रह्माण्ड, यज्ञ, सामाजिक संरचना र मानव जीवनका आधारभूत नियमहरूलाई मन्त्रात्मक भाषामा व्यक्त गर्छ। ऋग्वेद संहिता काव्यात्मक सूक्तहरूको संग्रह हो; सामवेद संहिता सङ्गीतिक बाटोमा उन्मुख मन्त्रहरूको पुनर्संरचना हो; यजुर्वेद संहिता विधि, मन्त्र र क्रियाको एकीकृत संयोजन हो; र अथर्ववेद संहिता दैनन्दिन जीवन र सुरक्षासम्बन्धी वैदिक चेतनाको विस्तार हो। संहिताको निर्माण समय इ.पू. १५००-८०० को बीचमा फैलिएको देखिन्छ, जसले मन्त्रपरम्पराको परिष्कार र स्थिरता दुवैको प्रतिनिधित्व गर्छ (Witzel, 1997)।

ब्राह्मण ग्रन्थहरू संहिताको व्याख्या, अर्थबोध र यज्ञीय परम्पराको संस्थागत विकाससँग जोडिएका विस्तृत कृतिहरू हुन्। इ.पू. १०००-६०० को बीचमा लेखिएका यी ग्रन्थहरूले यज्ञको उद्देश्य, देवता–मानव सम्बन्ध, ब्रह्माण्डीय नियम, कर्तव्य अनुशासन र सामाजिक संरचनाका दार्शनिक पक्षहरूलाई विस्तार गर्छन्। ‘कसरी’ मात्र होइन ‘किन’ यज्ञ गर्नुपर्छ भन्ने गहिरो तर्क ब्राह्मणहरूमा देखिन्छ। शतपथ ब्राह्मण, ऐतरेय ब्राह्मण, तैत्तिरीय ब्राह्मण जस्ता कृतिहरूले वैदिक कर्मलाई वैज्ञानिक र दार्शनिक दुवै तहमा विश्लेषण गरेका छन्। ब्राह्मणहरूमा ‘यज्ञ’ केवल बाहिरी कर्म होइन, सामाजिक एकता, नैतिक अनुशासन र ब्रह्माण्डीय तालमेल कायम गर्ने आध्यात्मिक परियोजनाको रूपमा प्रस्तुत हुन्छ (Caland, 1931)।

आरण्यकहरू वैदिक चिन्तनको संक्रमणकालीन कडिहरू हुन्। यज्ञ कर्मको व्यावहारिकता र गाम्भीर्य बुझिसकेपछि ऋषिहरू एकान्त वनतर्फ मोडिए-जहाँ कर्मको बाहिरी स्वरूपभन्दा पनि ध्यान, चिन्तन, आत्मनिरिक्षण र आध्यात्मिक अनुशासनले प्राथमिकता पायो। यही कारण यी कृतिहरूलाई ‘वनग्रन्थ’ भनिन्छ। आरण्यकहरूले कर्मकाण्डलाई प्रत्यक्ष अस्वीकार गर्दैनन्, तर त्यसलाई आन्तरिक ध्यानमार्गमा रूपान्तरित गर्छन्। यज्ञलाई बाहिरी अग्निदानभन्दा बढी चित्त अग्निको प्रतीक मानिन्छ, जहाँ बाहिरी कर्मभित्र लुकेको दार्शनिक सन्देशलाई आत्म–अनुभूति मार्फत खोल्ने प्रयास हुन्छ। तैत्तिरीय आरण्यक, बृहदारण्यक आरण्यक आदि कृतिहरूले यो रूपान्तरणलाई उजागर गर्छन्। इतिहासकारहरूले आरण्यकलाई ध्यानपरम्परा र योगचिन्तनको पूर्वरूपका रूपमा पनि हेरेका छन् (Olivelle, 1998)।

उपनिषद्ले वेदको सम्पूर्ण दार्शनिक केन्द्रबिन्दुलाई पुनर्परिभाषित गर्छन्। यज्ञ केन्द्रित वैदिक समाजबाट आत्मज्ञान केन्द्रित आध्यात्मिक समाजमा संक्रमण उपनिषद्को मूल योगदान हो। इ.पू. ८००-५०० को बीचमा लेखिएका उपनिषद्हरूलाई हिन्दू दर्शनको आधारशिला मानिन्छ, जहाँ ‘ब्रह्म’ र ‘आत्मा’ को ऐक्य मुख्य विषय बन्यो। ‘तत्त्वमसि’ (त्यो  नै  म हुं), ‘अहं ब्रह्मास्मि’ (म ब्रह्म हुँ), ‘अयं आत्मा ब्रह्म’ (यो आत्मा नै ब्रह्म हो) जस्ता महावाक्यहरूले मानव चेतनालाई बाहिरी कर्मबाहिर निकालेर अन्तर्मनको गहिराइमा डुबाउँछन्। उपनिषद्मा यज्ञको अर्थ, नैतिकता, जीवनचक्र, मृत्यु, पुनर्जन्म, ज्ञान, ध्यान, मुक्तिलाई अत्यन्त सूक्ष्म दार्शनिक तर्कसहित प्रस्तुत गरिएको छ। बृहदारण्यक, छान्दोग्य, कठ, मुण्डक, ईश, माण्डूक्य, केन आदि उपनिषद्हरूले आजका विश्व दार्शनिक विमर्शमा पनि स्थायी स्थान ओगटेका छन् (Radhakrishnan, 1953)।

यसरी संहिता, ब्राह्मण, आरण्यक र उपनिषद् मिलेर वैदिक विचारधाराको पूर्ण यात्रा तयार हुन्छ। संहिताले जगतसँगको प्रत्यक्ष सम्बन्ध र प्रकृतिको काव्यात्मक रहस्य खोल्छ; ब्राह्मणहरूले विधि, कर्म र समाजको आधारभूत संरचना निर्माण गर्छन्; आरण्यकहरूले कर्मलाई ध्यानमा रूपान्तरण गरी अन्तर्मुखता सिकाउँछन्; र उपनिषद्हरूले आत्म ब्रह्म ऐक्यको अनुभूति द्वारा मानवीय चेतनालाई उच्चतम स्तरमा पुर्‍याउँछन्। वेदको विकासक्रम यसरी एक बाहिरी अनुशासनबाट आन्तरिक अनुभूति, र अन्ततः अध्यात्मका शिखरसम्म जाने विराट चेतना–यात्रा हो, जसले विश्व दार्शनिक इतिहासमा अद्वितीय स्थान सुरक्षित गरेको छ। 

सन्दर्भ ग्रन्थहरु Bloomfield, M. (1899). The Atharva-Veda and the Gopatha-Brāhmaṇa. Strassburg: Karl J. Trübner.

Caland, W. (1931). Altindische Zauberei. Amsterdam: Noord-Hollandsche, (Studies on Brāhmaṇa literature).

Gonda, J. (1975). The Sanskrit of the Sāmaveda. Leiden: Brill.

Jamison, S. W., & Brereton, J. P. (2014). The Rigveda: A Guide. Oxford University Press.

Olivelle, P. (1998). The Early Upaniṣads: Annotated Text and Translation. Oxford University Press.

Radhakrishnan, S. (1953). The Principal Upanishads. London: Allen & Unwin.

Witzel, M. (1995). Early Sanskritization: Origins and Development of the Kuru State. Electronic Journal of Vedic Studies, 1(4).

Witzel, M. (1997). The Development of the Vedic Canon and Its Schools. Harvard University, Department of Sanskrit and Indian Studies. तिमल्सिना सर्वोच्च अदालतको पुर्व रजिस्ट्रार र समावेशी आयोगको पुर्व अध्यक्ष हुनुहुन्छ ।