रामकृष्ण तिमल्सिना 

सभ्यताको इतिहासलाई नजिकबाट हेर्दा अन्याय केवल कुनै कानुनी त्रुटि वा राजनीतिक दुर्घटना मात्र होइन तर चेतना नैतिकता र सभ्यताको विकासलाई प्रेरित गर्ने मूल स्रोत भएकाले यसको विश्लेषण विश्व इतिहासका सबै संस्कृतिमा समान रूपमा महत्त्वपूर्ण देखिन्छ। पूर्वी दर्शनले अन्यायलाई धर्म परित्यागबाट जन्मिएको अवस्थाका रूपमा बुझाएको पाइन्छ भने पश्चिमी चिन्तनले यसलाई नियमभङ्ग र संरचनागत असन्तुलनको प्रतिफलका रूपमा व्याख्या गर्छ। भारतीय ग्रन्थ महाभारतमा द्रोपदीको अपमान कर्णको जन्मन्यायको विवाद र युधिष्ठिरको नैतिक दुविधाजस्ता प्रसङ्गहरूले अन्यायबाट नै सत्य नैतिकताको पहिचान उत्पन्न हुन्छ भन्ने सन्देश दिन्छन्। यस प्रसङ्गमा बी आर अम्बेडकरले भारतीय समाजशास्त्रीय संरचनालाई पढ्दा अन्यायकै प्रतिक्रिया स्वरूप समानताको खोज जन्मिएको बताएका छन् (Ambedkar 1946)।

यही विषय ग्रीक दार्शनिक प्लेटो र अरस्तूको विचारमा पनि दृश्यवान छ। प्लेटोले गणराज्यमा अन्यायलाई आत्मा र राज्य दुवैमा असन्तुलनको परिणाम मानेका छन् भने अरस्तूले निकोमाखियन एथिक्समा अन्यायलाई दुवै प्रकारका न्याय अर्थात वितरणगत र सुधारात्मक न्यायको विपरीत अवस्था मानेर त्यसको उपचार राज्य संयन्त्रको सही सञ्चालनमा देखाएका छन् (Aristotle 350 BCE)। चिनियाँ दार्शनिक कन्फुसियसले अन्यायलाई सामाजिक भूमिकाको कर्तव्य विचलनका रूपमा व्याख्या गर्दै उचित व्यवहार र नैतिक नेतृत्व नै यसको समाधान हो भनेका छन् (Analects)। यी तीन सभ्यताले दिएको साझा शिक्षा स्पष्ट छ कि अन्यायले नै नैतिक बोध र सामाजिक पुनर्सन्तुलनको आवश्यकता प्रकट गर्छ।

यूरोपेली इतिहासमा अन्याय र सुधारको सम्बन्ध विशेष रूपमा सशक्त छ। म्याग्ना कार्टा 1215 ले राजकीय मनपरीपनाविरुद्ध जनताको प्रतिरोधलाई कानुनी स्वरूप दियो। फ्रेन्च क्रान्ति 1789 अत्यधिक सामाजिक आर्थिक अन्यायकै विस्फोट थियो जसले मानव अधिकारको सार्वभौम घोषणा जन्मायो (Hunt 2007)। नाजी शासनको भीषण अत्याचार र होलोकास्टले अन्तर्राष्ट्रिय मानव अधिकार प्रणालीको स्थापना गर्ने ऐतिहासिक मोड प्रदान गर्‍यो (Arendt 1951)। यी सबै उदाहरणले अन्यायलाई केवल विगतको त्रासदी होइन सुधारको सार्वभौम प्रेरक शक्ति बनाएको देखाउँछ।

एशियाली राजनीतिक इतिहासमा पनि अन्यायले परिवर्तनको मूल ऊर्जा बनाएको देखिन्छ। भारतमा औपनिवेशिक शासनको अन्यायकै प्रतिक्रियामा गान्धीले सत्याग्रहलाई नैतिक प्रतिरोधका रूपमा जन्म दिए भन्ने विश्लेषण गान्धीका जीवनीकारहरूको साझा मत हो (Fischer 1954)। नेपालमा राणा शासनको राजनीतिक बन्दीकरण अवसरअभाव र वर्गीय विभाजनले लोकतान्त्रिक चेतनाको बीउ रोपेको ऐतिहासिक निष्कर्षहरू प्राप्त हुन्छन्। चीनमा सांस्कृतिक क्रान्तिका कठोर घटनाहरूको प्रतिक्रियामा देङ स्याओ पिङले सुधार र खुलापनको नीति अघि सारेका थिए जसलाई आधुनिकीकरणको मोडका रूपमा मानिन्छ (Vogel 2011)।

आधुनिक कानुनी दर्शनमा अन्यायको अर्थ अझ विस्तृत रूपमा प्रस्तुत भएको छ। जॉन रौल्सले न्यायलाई निष्पक्षताको रूपमा व्याख्या गर्दै अन्याय बराबरी अवसरको विच्छेद हो भनेका छन् (Rawls 1971)। अमार्त्य सेनले क्षमता अभावलाई अन्यायकै रूप मानी व्यावहारिक न्याय दृष्टि अघि सारेका छन् (Sen 2009)। युर्गेन हाबर्मासले अन्यायको मूल कारण संवादहीनता हो र संवादात्मक नैतिकता पुनर्स्थापनाबाट न्याय सम्भव छ भनेका छन् (Habermas 1996)। मिशेल फुकोले अन्यायलाई शक्ति संरचनाको परिणाम मानी संरचना परिवर्तनलाई मुख्य उपचारका रूपमा प्रस्तुत गर्छन् (Foucault 1977)। यसबाट बुझिन्छ कि अन्याय केवल कानुनी समस्या होइन सांस्कृतिक भाषिक र राजनीतिक सन्दर्भमा गहिरोसँग जडिएको विषय हो।

व्यक्तिगत स्तरमा अन्यायले तीन महत्वपूर्ण शिक्षा दिन्छ। पहिलो स्वचेतना हो किनकि अन्याय भोग्दा न्यायको मूल्य गहिरोसँग अनुभूत हुन्छ। दोस्रो सहानुभूति हो किनकि पीडित अनुभवले अरूको पीडालाई बुझ्ने क्षमता जन्माउँछ। तेस्रो दृढता हो किनकि अन्यायले चरित्रलाई कठोर र सजग बनाउँछ। बौद्ध दर्शनमा दुःखैबाट ज्ञान उत्पन्न हुन्छ भन्ने शिक्षा यसैको पुष्टि हो।

यी सबै तुलनात्मक विश्लेषणहरूबाट निष्कर्ष निकाल्दा अन्यायले पाँच सार्वभौम पाठ सिकाउँछ। अन्यायले चेतना जगाउँछ सुधारको पूर्वचरण बनाउँछ नैतिक मापदण्ड निर्माण गर्छ शक्ति संरचनाको वास्तविक स्वरूप देखाउँछ र अन्ततः पुनर्निर्माणको ऊर्जा बनिदिन्छ। विश्वका सबै सभ्यताले यही शिक्षा दिएका छन् कि अन्याय मनुष्यलाई निष्क्रिय पीडित होइन सक्रिय सुधारक बन्न प्रेरित गर्छ।  तिमल्सिना सर्वोच्च अदालतको पुर्व रजिस्ट्रार तथा समावेशी आयोगको पुर्व अध्यक्ष हुनुहुन्छ