रामकृष्ण तिमल्सिना  

मानव चेतना आजको युगमा अकल्पनीय जटिलतामा फँसिरहेको छ। विज्ञान, प्रविधि, बजार, सामाजिक सञ्जाल र राजनीतिक संरचनाले मानिसलाई अलग अलग भूमिकामा बाँधेर वास्तविक अस्तित्वबाट टाढा पारिदिएको छ। यो विभाजनले मानिसलाई उसको भौतिक, मानसिक, भावनात्मक र आध्यात्मिक तहबाट अलग गर्छ। “मेरो तेस्रो धार” आजको युगमा उदायो, जसले पूर्वीय ध्यान र मौनता, ओशोको उत्साहपूर्ण जीवन दर्शन, र आधुनिक चेतनाको मनोवैज्ञानिक र सामाजिक दृष्टिकोणलाई एकीकृत गर्दै चेतनाको पूर्ण, समग्र अनुभवको मार्ग देखाउँछ।

मेरो तेस्रो धारको पहिलो आधार अवलोकन (observation) हो। अवलोकन साधारण अर्थको ‘हेर्नु’ मात्र होइन; यो अवलोकनकर्ता विना अवलोकन हो, जहाँ स्मृति, इच्छा, ईर्ष्या, डर, प्रत्याशा सबै स्वतः स्पष्ट हुन्छन्। Krishnamurti (1973) का अनुसार, “The observer is the observed,” यसले देखाउँछ कि स्वयं अवलोकनकर्ताले आफूले अवलोकन गरेको वस्तु र मन बीचको भिन्नता अन्त्य गर्दछ। अवलोकनले चेतनालाई खुला आकाशमा रूपान्तरण गर्छ, र मानिसले आफूभित्र रहेका मानसिक संरचनाहरू, conditioning, र प्रतिक्रियाहरूलाई प्रत्यक्ष रूपमा देख्छ। Neuroscience का अध्ययनहरूले देखाएका छन् कि mindful observation वा non-judgmental awarenessले prefrontal cortex को कार्यलाई सशक्त पार्दछ र amygdala को प्रतिक्रिया कम गर्छ, जसले तनाव कम गर्ने र मानसिक स्पष्टता बढाउने काम गर्छ (Davidson & Lutz, 2008)।

तर केवल अवलोकनले जीवन पूर्ण हुँदैन। दोस्रो आधार अनुभव (experience) हो। अनुभव केवल भावनात्मक प्रतिक्रिया होइन; यो शरीर, मन र चेतनाको एकताको माध्यम हो। Osho (1974) ले भनेका छन्, “Life is not meant to be endured; it is meant to be celebrated,” जसले जीवनको प्रत्येक क्षणलाई पूर्ण रूपमा भोग्न र महसुस गर्न प्रेरित गर्छ। यदि शरीरलाई दमन गरिन्छ, भावनालाई दबाइन्छ, इच्छालाई निरुत्साहित गरिन्छ भने मानव ऊर्जाहीन, जकडिएको र अपूर्ण रहन्छ। अनुभव अवलोकनसँग गासिएमा चेतनामा रूपान्तरण हुन्छ, जहाँ भावनात्मक स्वतन्त्रता, मानसिक स्पष्टता र गहिरो जीवन सम्पर्क एकैसाथ जन्मन्छ। Contemporary embodiment studies पनि देखाउँछन् कि पूर्ण शारीरिक र भावनात्मक अनुभवले neuroplasticity बढाउँछ, जसले मानसिक र भावनात्मक स्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पार्दछ (Kolb & Gibb, 2011)।

मेरो तेस्रो धारको अर्को महत्वपूर्ण आधार स्वतन्त्रता र उत्तरदायित्वको समन्वय हो। स्वतन्त्रता यदि उत्तरदायित्वविहीन भयो भने अराजकता र उन्माद जन्मिन्छ। मेरो धार भन्छ कि वास्तविक स्वतन्त्रता केवल आन्तरिक मुक्ति होइन; यो सामाजिक, नैतिक र प्राकृतिक उत्तरदायित्वसँग जोडिएको हुनुपर्छ। Krishnamurti (1969) ले चेतावनी दिएका छन् कि केवल व्यक्तिको मुक्ति पर्याप्त छैन; मानिसले आफैं बदलिनुपर्दछ र त्यसपछि मात्र समाजमा परिवर्तन सम्भव हुन्छ। यस दृष्टिले मेरो तेस्रो धारले पूर्वीय ध्यानको गहिराइ, ओशोको उत्सव र आधुनिक मनोविज्ञानको सैद्धान्तिक आधारलाई एकसाथ समेट्छ। Sartre (1943) को अस्तित्ववादसँग तुलना गर्दा पनि देखिन्छ कि व्यक्तिको स्वतन्त्रता निःशर्त छ तर त्यसले सामाजिक उत्तरदायित्व र कर्मको परिणामसँग जोडिनु आवश्यक छ।

मेरो तेस्रो धारको अर्को आधार समग्रता (wholeness) हो। मानवलाई शरीर, मन र चेतनाको विभाजनमा बाँध्न खोजिएको छ। तर यी तीन तहहरू एकअर्कासँग घनिष्ठ रूपले सम्बन्धित छन्। शारीरिक अनुभव, मानसिक स्पष्टता र चेतनाको गहिराइ एकअर्कालाई पोषण गर्छन्। Heidegger (1962) को “Being-in-the-world” अवधारणा यसै समग्रतासँग मेल खान्छ, जहाँ अस्तित्व अलग अलग इकाइमा होइन, संसारसँग अन्तरसम्बन्धमा अनुभव हुन्छ। Neuroscientific perspectives अनुसार, embodied cognition ले देखाउँछ कि शरीर र मस्तिष्कको अन्तरसम्बन्धले सोच, निर्णय र भावनात्मक प्रतिक्रिया प्रभावित गर्दछ (Wilson, 2002)।

मेरो तेस्रो धारको पाँचौँ सिद्धान्त शून्यता र सृजनशीलता हो। शून्यता केवल रिक्तता होइन; यो भीड, कोलाहल, स्मृति, भय र चाहनाबाट मुक्त चेतनाको अवस्था हो। Alan Watts (1957) ले Zen दर्शनमा स्पष्ट गरेका छन् कि शून्यता नै सृजनात्मकता र स्वतन्त्रताको मातृभूमि हो। शून्यतामा मात्र कला, कविता, प्रेम, नवाचार र विचार जन्मिन्छ। जब भित्र शून्यता हुन्छ, बाहिर जीवन र सृजनाको संगीत स्वतः बज्छ। Jung (1933) ले पनि Archetypes र collective unconscious बाट चेतनाको सृजनशील पक्षलाई जोड दिएका छन्, जसले देखाउँछ कि चेतनाको गहिराइ र शून्यता सृजनाको आधार हो।

मेरो तेस्रो धार आधुनिक विज्ञानसँग विरोधमा छैन। न्यूरो प्लास्टिसिटी, माइन्डफुलनेस, साइकेडेलिक थेरापी, प्रणालीगत सोच (system thinking) र जटिलता विज्ञान (complexity science) ले चेतनाको बहुपक्षीय अन्तरसम्बन्ध प्रमाणित गर्छन्। यसले देखाउँछ कि चेतना केवल मानसिक प्रक्रिया होइन; यो जैविक, सामाजिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक तहहरूसँग गहिरोसंग सम्बन्धित छ। यस दृष्टिले मेरो धार विज्ञान र आध्यात्मको बीचको पुल हो, जहाँ तथ्य र अर्थ दुवैको सन्तुलन कायम हुन्छ (Davidson & Lutz, 2008; Kolb & Gibb, 2011)।

नैतिकता यस धारमा नियम वा कानुन होइन; यो संवेदनाबाट जन्मिएको जागरूकता हो। Fromm (1956) ले मानव प्रेम र संवेदनाको माध्यमबाट नैतिकताको व्याख्या गरेका छन्। मेरो धार भन्छ कि संवेदनाबाट जन्मिएको नैतिकता डर, अपराधबोध वा सामाजिक दबावमा आधारित हुँदैन; यसले स्वतन्त्रता र उत्तरदायित्वलाई जन्म दिन्छ। यसले मानवलाई न दमनकारी बनाउँछ, न उन्मुक्त अराजक बनाउँछ। यही नैतिकता मानव अस्तित्वलाई सुसंवद्ध बनाउँछ।

मेरो तेस्रो धार सामाजिक चेतनासँग पनि जोडिएको छ। केवल व्यक्तिगत मुक्ति पर्याप्त छैन; सामाजिक, आर्थिक, सांस्कृतिक र राजनीतिक चेतनाले मानवतालाई पूर्ण बनाउँछ। शिक्षा, समानता, न्याय, प्रकृति, समाज र भविष्यको उत्तरदायित्व चेतनाको विस्तार हुन्। यसरी मानव र समाज दुवैको चेतना विकसित हुँदा मात्र सभ्यता समृद्ध र सुसंवद्ध हुन्छ। Taylor (1989) ले आधुनिक व्यक्ति र समाजको सम्बन्धमा व्यक्तित्व र सामाजिक संरचनाको अन्तरसम्बन्धलाई विशेष महत्व दिएका छन्, जुन मेरो तेस्रो धारमा स्पष्ट रूपमा लागू हुन्छ।

अन्ततः प्रेम मेरो तेस्रो धारको सबैभन्दा गहिरो सिद्धान्त हो। प्रेम केवल भावनात्मक प्रतिक्रिया होइन; यो चेतनाको प्राकृतिक अवस्था हो। प्रेम आत्मीयता, स्वतन्त्रता, उत्तरदायित्व, संवेदना र सम्बन्धको एकात्मिक अनुभूति हो। जब प्रेम स्वतन्त्र हुन्छ, त्यसले नजिकिनु र सृजनालाई समान रूपले जन्माउँछ। बन्धन वा स्वामित्वको प्रेम डर र पीडामा परिणत हुन्छ, तर चेतनासँग मिसिएको प्रेम पूर्णता, शान्ति र आनन्द जन्माउँछ। Krishnamurti (1969) ले पनि प्रेमलाई स्वतन्त्रता र अवलोकनको एकीकृत प्रक्रिया भनी व्याख्या गरेका छन्।

मेरो तेस्रो धारको सम्पूर्ण दर्शन यही सिद्धान्तहरू-अवलोकन, अनुभव, स्वतन्त्रता, समग्रता, शून्यता, विज्ञान, नैतिकता, सामाजिक चेतना र प्रेममा समेटिएको छ। यसले पूर्वीय ध्यान, ओशोको उत्सव, पश्चिमीय तर्क र आधुनिक मनोविज्ञानको अनुभवलाई एकीकृत गर्दछ। यस धारले देखाउँछ कि वास्तविक मुक्ति केवल मानसिक, भावनात्मक वा आध्यात्मिक तहमा मात्र होइन, तर समग्र चेतना, सृजनशीलता र उत्तरदायित्वको माध्यमबाट प्राप्त हुन्छ।

सन्दर्भ (APA शैली)

Davidson, R. J., & Lutz, A. (2008). Buddha’s brain: Neuroplasticity and meditation. IEEE Signal Processing Magazine, 25(1), 176-174.

Fromm, E. (1956). The art of loving. Harper & Row.

Heidegger, M. (1962). Being and time. Harper & Row.

Jung, C. G. (1933). Modern man in search of a soul. Harcourt.

Kolb, B., & Gibb, R. (2011). Brain plasticity and behavior. Annual Review of Psychology, 62, 55-80.

Krishnamurti, J. (1969). Freedom from the known. HarperCollins.

Krishnamurti, J. (1973). The awakening of intelligence. Harper & Row.

Osho. (1974). The book of secrets. Rajneesh Foundation.

Taylor, C. (1989). Sources of the self: The making of modern identity. Harvard University Press.

Watts, A. (1957). The way of Zen. Vintage.

Sartre, J.-P. (1943). Being and nothingness. Washington Square Press. तिमल्सिना सर्वोच्च अदालतको पुर्व रजिस्ट्रार र समावेशी आयोगको पुर्व अध्यक्ष हुनुहुन्छ ।