रामकृष्ण तिमल्सिना 

“जे लेखेको  वा पुर्वनिर्धारित कर्म छ, त्यसलाई मेट्न सकिँदैन।”यो वाक्य जीवनको शाश्वत सत्य हो। जीवन भनेको जे भाग्यले दिएको छ र जे प्रयासले निर्माण गर्न सकिन्छ, त्यसको संगम हो। केही कुरा यस्ता छन् जसलाई कुनै शक्ति वा उपायले पनि बदल्न सकिँदैन- जन्म, मृत्यु, समयको गति, र प्रकृतिका मौन नियम। तर यी सीमाभित्र मानवीय चेतना र कर्मको असाधारण शक्ति लुकेको हुन्छ। जीवनको ज्ञान भनेको के परिवर्तन गर्न सकिन्छ र के गर्न सकिँदैन भन्ने भिन्नता बुझ्ने विवेक हो।

पूर्वीय दृष्टिकोणले जीवनलाई केवल जैविक वा भौतिक होइन, ब्रह्माण्डसँगको एक निरन्तर सहभागिता मानेको छ। वेद र उपनिषदहरूले जीवनलाई आत्माको यात्रा मानेका छन्, जहाँ आत्मा अनेक अनुभव र रूप हुँदै अन्ततः ब्रह्मसँग एकाकार हुन्छ। कठोपनिषद् भन्छ, “जब हृदयमा बसेका सबै इच्छाहरू समाप्त हुन्छन्, तब मनुष्य अमरत्व प्राप्त गर्छ।” यसैले जीवनको अन्तिम लक्ष्य केवल बाँच्नु होइन, आत्मसाक्षात्कार हो। गीता भन्छ, “कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन” - तिमीलाई कर्म गर्ने अधिकार छ, तर फलमा होइन। यसले सिकाउँछ कि भाग्य स्वीकार गर्नुपर्छ, तर कर्म कहिल्यै त्याग्न हुँदैन।

बुद्धले भने, “सब्बे संखारा अनिच्चा” संसारका सबै संरचना अस्थायी छन्। जीवन निरन्तर परिवर्तन हो, र दुःख तब उत्पन्न हुन्छ जब हामी परिवर्तनशीललाई स्थायी ठान्छौँ। बुद्धिमान जीवन भनेको अनित्यतालाई बुझेर आसक्त नहुने अवस्था हो। ताओवादी दर्शनमा लाओत्सेले भने, “He who flows as life flows, needs no other force” जो जीवनसँग बग्छ, उसलाई कुनै अर्को शक्ति आवश्यक पर्दैन। ताओवादी दृष्टिले जीवनलाई प्रकृतिसँगको समरस प्रवाहका रूपमा हेर्छ ।जे मेट्न सकिँदैन, त्यसलाई स्वीकार गर्नु, र जे सुधार्न सकिन्छ, त्यसमा लचिलो प्रयास गर्नु जीवन हो।

पाश्चात्य दृष्टिकोणमा जीवन स्वतन्त्रता, तर्क, र अर्थ निर्माणको प्रक्रिया हो। प्लेटो र एरिस्टोटलले जीवनलाई आत्माको उत्कृष्टता प्राप्त गर्ने यात्रा माने। एरिस्टोटलले भने, “The purpose of life is not just to live, but to live well”  जीवनको उद्देश्य केवल बाँच्नु होइन, राम्रोसँग बाँच्नु हो। यहाँ भाग्यले परिस्थितिहरू निर्धारण गर्छ, तर नैतिक विवेक र सद्गुणले चरित्र निर्माण गर्छ। ख्रिश्चियन चिन्तनमा जीवनलाई परमेश्वरको वरदान मानिन्छ। सन्त अगेष्टिनले भने, “Love God and do what you will” ईश्वरलाई प्रेम गर र त्यसपछि जे चाह्यो गर। यसको अर्थ हो कि दैवी नियम अपरिवर्तनीय हो, तर त्यसको भित्र मानवीय प्रेम र सदाचारले स्वतन्त्रताको अर्थ निर्धारण गर्छ।

आधुनिक अस्तित्ववादी दर्शनमा सार्त्रले भने, “Man is condemned to be free” मानिस स्वतन्त्र हुन बाध्य छ। स्वतन्त्रता यहाँ जिम्मेवारी हो। यदि जीवनमा अर्थ छैन भने त्यसको सृष्टि गर्नुपर्छ। यही सृजनात्मक साहस नै अस्तित्वको गौरव हो। नीत्सेले “Amor Fati”  अर्थात् भाग्यप्रेमको विचार प्रस्तुत गरे, जसको अर्थ हो जे अस्वीकार गर्न सकिँदैन त्यसलाई प्रेमपूर्वक स्वीकार्नु र त्यस भित्र नयाँ शक्ति सिर्जना गर्नु।

वैज्ञानिक दृष्टिले जीवन कुनै दैवी रहस्य होइन; यो ऊर्जाको जटिल र स्व-संगठित प्रक्रिया हो। चार्ल्स डार्विनले भने, “It is not the strongest of the species that survive, but the most adaptable” टिक्ने प्रजाति शक्तिशाली होइन, अनुकूलनशील हुन्छ। जीवनको संरचना डीएनएमा आधारित छ; जन्म, वंश, र शारीरिक ढाँचा जस्ता कुरा अपरिवर्तनीय छन्। तर परिवेश, आहार, व्यवहार, र सोच परिवर्तन गरेर अनुकूलन सम्भव छ। आधुनिक स्नायुविज्ञानले देखाएको छ कि मस्तिष्क परिवर्तनशील छ। ध्यान, अध्ययन, संगीत, र सकारात्मक सोचले न्युरोनिक संरचना बदल्न सक्छ। यसले देखाउँछ कि चेतना नै विकासको प्रमुख शक्ति हो ।पूर्वीय ध्यान र पश्चिमी विज्ञान दुवै यही मिलन बिन्दुमा पुग्छन्।

जीवनको बुद्धि भनेको विवेक हो।के स्वीकार गर्नुपर्छ र के सुधार्न सकिन्छ भन्ने पहिचान आवस्यक छ। हामी जन्म, मृत्यु, समय, प्रकृति, र अघिल्लो कर्म बदल्न सक्दैनौं। तर हामी आफ्नो सोच, व्यवहार, ज्ञान, आचरण, र दृष्टिकोण परिवर्तन गर्न सक्छौं। यही परिवर्तनशील क्षेत्र हाम्रो स्वतन्त्रताको क्षेत्र हो। ज्ञानी व्यक्ति त्यो स्वीकार गर्छ जसलाई रोक्न सकिँदैन र त्यो बदल्छ जसलाई उद्देश्यपूर्वक सुधार्न सकिन्छ।

पूर्वीय दर्शनले प्रवाहसँग बाँच्न सिकाउँछ; पाश्चात्य दर्शनले स्वतन्त्रताको साहस देखाउँछ; र विज्ञानले परिवर्तनको नियम उजागर गर्छ। यी तीन दृष्टिले मिलेर जीवनको त्रिविध सत्य उद्घाटन गर्छन्। जीवन एकैपटक कर्मको अवसर, नियतिको अनुमति, र विज्ञानको चमत्कार हो। मानवको कर्तव्य भनेको यी तीनैको सन्तुलित सहभागितामा चेतनपूर्वक जीवन बिताउनु हो।“जीवन समाधान गर्नुपर्ने समस्या होइन; अनुभूत गर्नुपर्ने रहस्य हो,” किर्केगार्दले भनेका छन्। प्राचीन भारतीय उक्ति भन्छ, “भाग्यले मञ्च तयार गर्छ, तर अभिनय मानिसले गर्छ।” नीत्सेले भने, “सच्चा साधु तिनी हुन् जसले अनिवार्यलाई प्रेम गर्छ र असम्भवमा कर्म गर्छ।” यसैले, जे लेखिएको छ, त्यसलाई मेट्न सकिँदैन, तर जे परिवर्तन गर्न सकिन्छ, त्यसमा आफ्नो सम्पूर्ण चेतना लगाउनु नै धर्म हो। जीवनको सार भनेको अनन्त सत्यभित्र चलायमान मानव चेतनाको लय, जहाँ लेखान्तर र प्रयत्न मिलेर आत्मिक समरसता सिर्जना गर्छन्, त्यसमा रमाउनु हो। तिमल्सिना सर्वोच्च अदालतको पुर्व रजिस्ट्रार र समावेशी आयोगको पुर्व अध्यक्ष हुनुहुन्छ